UNIWERSYTET ŁÓDZKI powstał 24 maja 1945 roku jako kontynuator dorobku i tradycji działających w okresie międzywojennym w Łodzi Instytutu Nauczycielskiego (1921-1928), Wyższej Szkoły Nauk Społecznych i Ekonomicznych (1924-1928), oraz oddziału Wolnej Wszechnicy Polskiej (1928-1939). Inicjatorem powołania w Łodzi uczelni uniwersyteckiej, pod pierwotną nazwą "Państwowy Uniwersytet - Wolna Wszechnica", był prof. Teodor Vieweger, rektor Wolnej Wszechnicy Polskiej. Pierwszymi rektorami Uniwersytetu Łódzkiego byli wybitni przedstawiciele nauki polskiej: Tadeusz Kotarbiński, Józef Chałasiński, Jan Szczepański. W roku akademickim 1945/1946 w skład UŁ wchodziło sześć wydziałów: Wydział Farmaceutyczny, Wydział Humanistyczny, Wydział Lekarski, Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Wydział Prawno-Ekonomiczny i Wydział Stomatologiczny. Zatrudnionych było 530 pracowników, a studia rozpoczęło 7147 studentów, co stanowiło 12,7 % ogólnej liczby studiujących wówczas w Polsce. Obecnie Uniwersytet Łódzki jest jednym z największych polskich uniwersytetów i posiada 12 wydziałów: Wydział Biologii i Ochrony Środowiska Wydział Chemii Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Wydział Filologiczny Wydział Filozoficzno-Historyczny Wydział Fizyki i Informatyki Stosowanej Wydział Matematyki i Informatyki Wydział Nauk Geograficznych Wydział Nauk o Wychowaniu Wydział Prawa i Administracji Wydział Studiów Międzynarodowych i Politologicznych Wydział Zarządzania

Po wojnie władze komunistyczne były początkowo nieprzychylne odbudowie prawie całkowicie zniszczonego uniwersytetu. Jednak determinacja wielu przedwojennych profesorów doprowadziła do zmiany tej decyzji. W grudniu 1945 r. rozpoczęły się zajęcia dla ponad 4.000 studentów. Pierwsze lata były stosunkowo liberalne, ale od końca lat 40. nastapiła odgórna stalinizacja uczelni. Likwidacja wolności nauczania, ideologiczne kryteria selekcji profesury i izolacja od świata zagroziły samej egzystencji uniwersytetu, jako uczelni z prawdziwego zdarzenia. Proces ten na szczęście trwał tylko kilka lat i nie okazał się nieodwracalny. Jednocześnie nastąpiło szerokie upowszechnienie oświaty. Studia stały się bezpłatne, a 60% studentów otrzymało stypendia. W drugiej połowie lat 50. odżyło autentyczne życie akademickie. Zasadniczy wpływ na nominacje profesorskie uzyskały rady wydziałow, choć władze uczelni nadal powoływano odgórnie. W większości dyscyplin udało się odbudować swobodę nauczania i badań na poziomie europejskim. Oficjalna ideologia odgrywała niewielką rolę. Odtworzone zostały kontakty międzynarodowe. Narastająca krytyka ustroju politycznego Polski doprowadziła w 1968 r. do wystąpień studenckich, stłumionych przez milicję. Represje dotknęły też wielu pracowników. Liczący 20 tysięcy studentów uniwersytet pozostał jednak ośrodkiem niezależnej mysli, z którego wyszło wielu wybitnych intelektualistów, znaczna część opozycji politycznej, a także reformatorów w obozie władzy.

Stary, omszały wielowiekową tradycją Uniwersytet Jagielloński jest równocześnie młodą, bardzo nowatorską uczelnią. Powstaje wielki i nowoczesny kampus, zwany III Kampusem, między Zakrzówkiem a Pychowicami, w odległości zaledwie 4 km od centrum. W 1999 roku otwarto w nim Centrum Badań Przyrodniczych UJ, w 2002 r. oddano do użytku z najnowocześniejszą w Polsce infrastrukturą naukowo-technologiczną gmach Instytutu Biologii Molekularnej i Biotechnologii oraz Instytutu Ochrony Środowiska. W 2005 roku otwarto gmach Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej. Rozbudowywana i modernizowana jest infrastruktura w ścisłym centrum Krakowa, w 2005 r. oddano do użytku Auditorium Maximum zespół sal wykładowych i pierwsze prawdziwe Centrum Kongresowe w Krakowie (budowa dofinansowana ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Działania 1.3.1. na kwotę 29,323,200 PLN). Dzięki temu UJ gości szereg międzynarodowych konferencji i kongresów, m.in. po raz pierwszy w Polsce i drugi w Europie środkowej zorganizowano w Krakowie Doroczną Konferencję Europejskiego Stowarzyszenia dla Kształcenia Międzynarodowego (European Association for International Education EAIE) w 2005 r. Spółka Jagiellońskie Centrum Innowacji Sp. z o.o. (JCI), powołana przez Uniwersytet Jagielloński, pozyskała 40 milionów złotych z Funduszy Strukturalnych (SPO-WKP) na realizację projektu Utworzenia Parku i Inkubatora Technologii wyspecjalizowanego w dziedzinie Nauk Przyrodniczych (Life-Science). Projekt JCI to pierwsze tego typu przedsięwzięcie w Europie Środkowej, skierowane na tworzenie i rozwój przedsiębiorstw hitech w sektorach biotechnologii i biomedycyny oraz na rozwój i komercyjne wdrożenia bioproduktów we współpracy z przemysłem. Inkubator uruchomiono w maju 2006 roku. Systematycznie rozwija się zainicjowany przez UJ Krakowski Park Technologiczny, który przyciągnął już szereg wiodących firm, w tym m.in. Motorolę. Trwa budowa dalszych gmachów dla wydziałów przyrodniczych i nauk ścisłych, a nadto dla Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej. W dalszym ciągu rozwijana jest informatyzacja uczelni, m.in. uruchomiono program USOS (Uniwersytecki System Obsługi Studiów) i zaczęto wydawać studentom legitymacje elektroniczne. Siedzibą rektora i dziekanów jest Collegium Novum, wybudowane w 1887 roku, położone przy Plantach, wśród innych budynków uniwersyteckich, tworzących krakowską "Quartier Latin". Najcenniejszym z nich jest Collegium Maius, pierwsze kolegium profesorów (od 1400 r.), a w XIX i na początku XX w. siedziba Biblioteki Jagiellońskiej. Mieszczące się tam unikatowe Muzeum UJ, z wyjątkowej rangi kolekcją starych instrumentów naukowych, pamiątek uniwersyteckich i galerią portretów profesorów, jedyną w Polsce stałą wystawą interaktywną, przypomina, że Uniwersytet Jagielloński jest najstarszą polską instytucją, nieprzerwanie istniejącą, mimo wszelkich katastrof politycznych Polski.

W dniu 3 września 1999 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił ustawę o utworzeniu Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie (UKSW), którą Senat RP przyjął 22 września t. r. bez poprawek, a Prezydent Rzeczypospolitej podpisał 30 września. Tekst ustawy został ogłoszony w /Dzienniku Ustaw /z datą 1 października 1999 r. Ustawa weszła w życie z dniem 16 października 1999 r. (w 21 rocznicę wyboru Jana Pawła II na Stolicę Piotrową) z mocą od 1 października 1999 r. Umowa między Rządem RP a Konferencją Episkopatu Polski W dniu 29 września 1999 r. w Domu Arcybiskupów Warszawskich podpisana została, zgodnie z wymaganiami Konkordatu, umowa między Rządem RP a Konferencją Episkopatu Polski w sprawie statusu prawnego wydziałów nauk kościelnych na UKSW.

Uniwersytet Śląski powstał 8 czerwca 1968 roku jako dziewiąty uniwersytet w Polsce. Jego powstanie było możliwe dzięki połączeniu działającej w Katowicach od 1963 roku Filii Uniwersytetu Jagiellońskiego z Wyższą Szkołą Pedagogiczną, jedyną wyższą uczelnią w regionie, której korzenie sięgają roku 1928. Gdy Uniwersytet Śląski inaugurował w 1968 roku pierwszy rok akademicki tworzyły go cztery wydziały (Wydział Matematyki, Fizyki i Chemii, Wydział Prawa i Administracji, Wydział Humanistyczny i Wydział Wychowania Technicznego) i kształcił 6 tysięcy studentów, zatrudniając jednocześnie ponad 2000 nauczycieli akademickich. Siedziba władz uczelni, a także większości wydziałów znajduje się w Katowicach. Pozostałe wydziały i inne jednostki dydaktyczne Uczelni zlokalizowane są w trzech innych miastach południowej Polski: Cieszynie, Chorzowie i Sosnowcu. Piątym miastem uniwersyteckim jest Jastrzębie Zdrój, w którym od października 1998 roku rozpoczął działalność zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny UŚ. Od października 2001 r. w szóstym mieście, Rybniku, Uniwersytet Śląski współtworzy Zespół Szkół Wyższych. Wymiar dydaktyczny uczelni wzbogacają kolejne dwie jednostki: uruchomione w 1997 roku Międzywydziałowe Indywidualne Studia Humanistyczne (MISH), adresowane do kandydatów o szerokich zainteresowaniach humanistycznych, oraz powstałe w 1998 roku Międzywydziałowe Indywidualne Studia Matematyczno-Przyrodnicze (MISMP), adresowane do kandydatów o zainteresowaniach z zakresu nauk ścisłych i przyrodniczych. Zarówno MISH, jak i MISMP zwiększają umiejętność przystosowania się do zmiennych warunków pracy, z jakimi absolwenci uczelni zetkną się w przyszłości. Studia te kształtują również te osoby, które pragną poświęcić się w przyszłości pracy naukowej. Od 1982 roku w strukturach uczelni działa również Uniwersytet Trzeciego Wieku, który funkcjonuje dzięki współpracy z innymi uczelniami wyższymi w Katowicach - Śląskim Uniwersytetem Medycznym i akademiami: Muzyczną, Sztuk Pięknych oraz Wychowania Fizycznego. Uniwersytet Śląski jest stroną ponad 250 międzynarodowych umów, dzięki którym możliwa jest wymiana studentów i kadry dydaktycznej, a także prowadzenie wspólnych badań naukowych. Jednocześnie uczelnia aktywnie uczestniczy w międzynarodowych programach edukacyjnych i badawczych. Należy również do międzynarodowych organizacji akademickich, w tym m.in.: IAU, CRE, AUDEM, IAUP, CBUR. Pierwszym rektorem Uniwersytetu Śląskiego (w latach 1968-1972) był historyk, prof. dr hab. Kazimierz Popiołek. Obecnie Uniwersytetem Śląskim kieruje JM Rektor prof. zw. dr hab. Wiesław Banyś.